Πώς λειτουργεί το «less is more» μέσα στη Villa Tugendhat;

Είπε πραγματικά ο Mies van der Rohe το «less is more»;

Το «less is more» είναι το ρητό που συνδέεται συχνότερα με τον Mies van der Rohe. Η σελίδα της Wikipedia για εκείνον αναφέρει ότι συχνά τον συνδέουν με την αδυναμία του στα αποφθέγματα «less is more» και «God is in the details». Το Brno City Museum, που διαχειρίζεται τη βίλα, περιγράφει στο «less is more» στη σελίδα του για τον αρχιτέκτονα ως δήλωσή του, εκφρασμένη μέσα από καθαρές φόρμες και προσεκτική εργασία με το υλικό.

Η φράση έγινε αρκετά διάσημη ώστε να προκαλέσει απάντηση. Το 1966 ο αρχιτέκτονας Robert Venturi επινόησε το «less is a bore» ως αντίλογο σε αυτήν. Ο ίδιος ο Mies δεν έγραψε ποτέ τίποτα για τη βίλα στο Brno. Εξήγησε την ιδέα σε συνομιλία με τους πελάτες του.

Αυτό που έβαλε γραπτώς, το 1924, ήταν ένας σύντομος κανόνας για τα σπίτια: μια κατοικία πρέπει να υπηρετεί μόνο τη στέγαση, και το οικόπεδό της, ο προσανατολισμός της στον ήλιο, η κάτοψή της και τα υλικά της είναι αυτά που τη δημιουργούν. Διαβάστε αυτή την πρόταση και μετά μπείτε στον κύριο όροφο διαβίωσης. Σχεδόν ό,τι βλέπετε απαντά σε ένα από αυτά τα τέσσερα σημεία.

Πώς ο χαλύβδινος σκελετός ελευθερώνει τον όροφο διαβίωσης;

Οι Tugendhat ήθελαν αρχικά ένα σπίτι από τούβλα, σαν αυτό που μόλις είχε ολοκληρώσει ο Mies για τον Erich Wolf στο Guben. Το Brno δεν είχε καλά σκληρά ψημένα τούβλα ούτε τοιχοποιούς που ήξεραν να τα τοποθετούν. Ο Mies επέλεξε αντ' αυτού έναν χαλύβδινο σκελετό με οροφές από οπλισμένο σκυρόδεμα και πλήρωση από τούβλα, που ταίριαζε επίσης στην απότομη πλαγιά πάνω από το πάρκο Lužánky.

Τα υποστυλώματα είναι λεπτά και σταυροειδή σε διατομή, από γερμανικό χάλυβα με ήλους γωνίας. Στο εσωτερικό του χώρου διαβίωσης είναι επενδεδυμένα με επιχρωμιωμένο ορείχαλκο με λαμπερή γυαλάδα. Στις βεράντες η επένδυση είναι ορείχαλκος με πατίνα στο χρώμα του μπρούντζου.

Η Grete Tugendhat θυμόταν αργότερα το πρώτο σχέδιο. Εκείνη και ο Fritz είδαν ένα τεράστιο δωμάτιο με έναν κυρτό τοίχο και έναν ελεύθερο τοίχο, και μετά πρόσεξαν μικρούς σταυρούς σε απόσταση περίπου πέντε μέτρων μεταξύ τους. Όταν ρώτησαν τι ήταν, ο Mies τους είπε ήρεμα ότι ήταν τα σιδερένια στηρίγματα που κρατούσαν όλη την κατασκευή. Κανένα ιδιωτικό σπίτι δεν είχε χτιστεί με αυτόν τον τρόπο πριν, είπε, κι όμως τους άρεσε αμέσως το σχέδιο.

Επειδή τα υποστυλώματα φέρουν το φορτίο, κανένας εσωτερικός τοίχος δεν χρειάζεται να το κάνει. Αυτό είναι όλο το κόλπο του ορόφου διαβίωσης: περίπου πέντε μέτρα μεταξύ των στηριγμάτων, και τα δωμάτια δημιουργούνται τοποθετώντας πράγματα, όχι χτίζοντας τοίχους.

Πώς διαιρείται ο ανοιχτός χώρος διαβίωσης χωρίς τοίχους;

Το μουσείο αποκαλεί τον κύριο όροφο «ρέοντα» χώρο. Ο μαθητής του Mies, Philip Johnson, και ο ιστορικός Sigfried Giedion το διάβασαν με τον ίδιο τρόπο: η ροή κατευθύνεται μόνο απαλά από τον τοίχο από όνυχα και τον κυρτό τοίχο από έβενο Macassar, σε βήμα με τον ρυθμό των υποστυλωμάτων και τη διάταξη των επίπλων.

Κάθε στοιχείο σηματοδοτεί μια ζώνη. Η περιοχή καθισμάτων βρίσκεται μπροστά από τον τοίχο από όνυχα. Πίσω της ήταν το γραφείο με τη βιβλιοθήκη, δίπλα στον χειμερινό κήπο. Ο ημικύλινδρος από έβενο περιβάλλει την τραπεζαρία, και πίσω από την καμπύλη του ήταν μια γωνιά καθισμάτων δίπλα σε έναν τοίχο από γυαλί γάλακτος που μπορούσε να φωτιστεί από πίσω.

Οι κουρτίνες έκαναν τα υπόλοιπα. Τραβώντας τες μπορούσε να απομονωθεί ένας ξεχωριστός χώρος, και μια λευκή βελούδινη κουρτίνα ανάμεσα στην είσοδο και τη βιβλιοθήκη μετέτρεπε εκείνη τη γωνία σε έναν ιδιαίτερα φιλόξενο χώρο για κάθισμα. Η Grete θυμόταν ότι μόνοι τους οι δυο τους κάθονταν στη βιβλιοθήκη, ενώ με φίλους περνούσαν τα βράδια μπροστά στον φωτεινό γυάλινο τοίχο.

Από τι είναι φτιαγμένος ο τοίχος από όνυχα και γιατί λάμπει;

Ο τοίχος είναι από πέτρα στο χρώμα του μελιού και του κίτρινου με λευκές φλέβες, που εξορύχθηκε στα βουνά του Άτλαντα, στη τότε Γαλλική Μαρόκο. Γεωλογικά δεν είναι αληθινός όνυχας αλλά αραγονίτης, μια μορφή ανθρακικού ασβεστίου.

Ο Mies βρήκε το κομμάτι στο Αμβούργο, όπου το είχαν βάλει στην άκρη για δύο μεγάλα βάζα ενός πολυτελούς ατμόπλοιου. Ο πωλητής το είχε ήδη υποσχεθεί και δεν ήθελε να το αποχωριστεί. Ο Mies αρνήθηκε να τα παρατήσει και τελικά το απέκτησε. Στη συνέχεια επέβλεψε ο ίδιος το κόψιμο και την τοποθέτηση των πλακών, ώστε οι φλέβες να ευθυγραμμιστούν σωστά.

Η έκπληξη ήρθε αργότερα. Η πέτρα αποδείχθηκε ημιδιαφανής, και κάποιες φλέβες στην πίσω πλευρά της λάμπουν κόκκινες όταν ο χαμηλός ήλιος χτυπά την μπροστινή πλευρά. Το μουσείο λέει ότι αυτό το φαινόμενο είναι πιο έντονο τις ηλιόλουστες χειμωνιάτικες μέρες, και η Grete έγραψε ότι ενθουσίαζε ακόμη και τον Mies.

Ο τοίχος επίσης άντεξε περισσότερο από όλα γύρω του. Όταν τα σοβιετικά στρατεύματα εγκατέλειψαν το σπίτι το 1945, μια επιθεώρηση βρήκε τον κύριο χώρο διαβίωσης γεμάτο σπασμένα γυαλιά. Μόνο ο τοίχος από όνυχα και η εντοιχισμένη βιβλιοθήκη παρέμειναν.

Σε ποια άλλα υλικά επέμεινε ο Mies;

Ο καμπύλος τοίχος της τραπεζαρίας ήταν καπλαμάς από έβενο Macassar από τις Κελέβες, σκούρο καφέ με κίτρινες φλέβες. Ο Mies προφανώς τον επέλεξε στο Παρίσι, όπου βρήκε καπλαμά αρκετά μακρύ ώστε να καλύπτει από το δάπεδο ως το ταβάνι μονοκόμματο. Ο τοίχος είχε εξαφανιστεί μέχρι το 1940, και το 1981–1985 στη θέση του στεκόταν μια εκδοχή από ξύλο ζέβρα. Αυθεντικά κομμάτια εμφανίστηκαν αργότερα σε ένα κτίριο σχολής στο Brno που η Γκεστάπο χρησιμοποιούσε από το 1942, όπου είχαν τοποθετηθεί ως επένδυση για έναν πάγκο καντίνας. Επέστρεψαν στη βίλα στην αποκατάσταση του 2010–2012. Οι μονάδες βιβλιοθήκης από έβενο διασώζονται στην αρχική τους κατάσταση.

Κάτω από τα πόδια, ο χώρος διαβίωσης και τα υπνοδωμάτια είχαν λευκό λινοτάπητα από την Deutsche Linoleum-Werke. Ο Mies ήθελε ένα δάπεδο που να διαβάζεται ως μία συμπαγής επιφάνεια, κάτι που το παρκέ δεν το κάνει. Η Grete παραδέχτηκε ότι ήταν πολύ ευαίσθητο στη βρωμιά. Η αίθουσα εισόδου και οι σκάλες χρησιμοποιούν σχεδόν λευκό ιταλικό τραβερτίνη από το Tivoli.

Οι πόρτες φτάνουν από το δάπεδο ως το ταβάνι. Όταν ο Fritz αντιτάχθηκε ότι οι ειδικοί έλεγαν πως τέτοιες πόρτες θα στράβωναν, ο Mies απάντησε: τότε δεν θα χτίσω. Η Grete διηγήθηκε αυτή την ιστορία στο Brno το 1969: για τον Mies, οι πόρτες ήταν θεμελιώδης αρχή του κτιρίου και δεν ήταν προς συζήτηση.

Απέναντι από τον τοίχο από όνυχα και την περιοχή της τραπεζαρίας, δύο από τα μεγάλα τζάμια βυθίζονται στο δάπεδο με ηλεκτρικούς κινητήρες, ανοίγοντας τον χώρο στον κήπο. Ένα σύστημα αέρα θερμαίνει, ψύχει και υγραίνει τον χώρο, ώστε κανένα καλοριφέρ να μη σπάει τους τοίχους. Η Grete είπε ότι όλος ο χώρος ήταν ζεστός μόλις μισή ώρα αφότου ενεργοποιήθηκε.

Ποια ήταν η συμβολή της Lilly Reich;

Η Lilly Reich ήταν συνεργάτιδα του Mies στην εργασία και τη ζωή από το 1925 έως ότου εκείνος έφυγε για τις Ηνωμένες Πολιτείες το 1938. Μαζί ανέπτυξαν την ιδέα του «ρευστού» χώρου στην έκθεση κατοικιών Weissenhof στη Στουτγάρδη και σε μια έκθεση μόδας στο Βερολίνο αφιερωμένη στο μετάξι, και οι δύο το 1927. Το 1929 ήταν καλλιτεχνική διευθύντρια της γερμανικής συμμετοχής στην Παγκόσμια Έκθεση της Βαρκελώνης.

Στο Brno το μουσείο αναφέρει ότι επέβλεψε πλήρως την επιλογή των υλικών και τη χρωματική παλέτα των υφασμάτων. Η Grete θυμόταν τον Mies και τη Reich να δοκιμάζουν τους χρωματικούς συνδυασμούς επί τόπου αρκετές φορές.

Οι κουρτίνες δείχνουν τη φροντίδα που καταβλήθηκε. Μια μαύρη κουρτίνα από μετάξι shantung κρεμόταν μπροστά από τον χειμερινό κήπο, συνταιριασμένη με μια μαύρη κουρτίνα από βελούδο εκεί κοντά και με ασημί-γκρι shantung στον πίσω τοίχο. Μια λευκή κουρτίνα από βελούδο έκλεινε τη γωνία της βιβλιοθήκης. Μπροστά από τον τοίχο από όνυχα απλωνόταν ένα χειροποίητο χαλί από ανοιχτόχρωμο φυσικό μαλλί, πίσω του ένα από καφέ μαλλί.

Δύο ακόμη κομμάτια πιστώνονται σε εκείνη: η χαμηλή βιβλιοθήκη πίσω από το γραφείο στο δωμάτιο του Fritz, μια τυπική διάταξη της Reich, και το λευκό ντουλάπι με σκούρα υαλοπίνακα στον χώρο του καθιστικού, του οποίου το πλαίσιο αντηχεί τη χαλύβδινη κατασκευή του σπιτιού.

Ποια έπιπλα σχεδιάστηκαν για το σπίτι;

Τρεις πολυθρόνες Tugendhat με ύφασμα σε ασημί-γκρι απόχρωση στέκονταν μπροστά από τον τοίχο από όνυχα, μαζί με τρεις πολυθρόνες Barcelona και ένα σκαμπό από σμαραγδί δέρμα, ένα γυάλινο τραπέζι και έναν λευκό πάγκο. Μια ξαπλωτή πολυθρόνα από βελούδο σε ρουμπινί κόκκινο έδινε τη μοναδική έντονη χρωματική νότα.

Γύρω από το στρογγυλό τραπέζι της τραπεζαρίας στέκονταν καρέκλες Brno από χαλύβδινο σωλήνα, επενδεδυμένες με λευκό προβιά. Η επιφάνεια του τραπεζιού ήταν μαύρο γυαλισμένο ξύλο αχλαδιάς. Το μονό μεταλλικό του πόδι είχε το ίδιο σταυροειδές προφίλ με τις κολόνες και μπορούσε να βυθιστεί στο δάπεδο, ενώ ράγες από κάτω επέτρεπαν στην επιφάνεια να διπλασιαστεί σε μέγεθος.

Η καρέκλα Tugendhat και η καρέκλα Brno βρίσκονται ακόμη σε παραγωγή σήμερα. Οι εσωτερικοί χώροι που βλέπετε τώρα περιέχουν ακριβή αντίγραφα των αρχικών επίπλων, κατασκευασμένα για την αποκατάσταση του 2010–2012. Ορισμένα αυθεντικά κομμάτια της δεκαετίας του 1930 εκτίθενται στη μόνιμη έκθεση στον τεχνικό όροφο.

Δεν υπήρχαν πίνακες. Το μοναδικό έργο τέχνης ήταν ένας γυναικείος κορμός του Wilhelm Lehmbruck από το 1913, επιλεγμένος ύστερα από συζητήσεις με τον Mies στη θέση ενός σχεδιασμένου αγάλματος του Aristide Maillol.

Πώς συνδέεται η Villa Tugendhat με το Περίπτερο της Βαρκελώνης;

Ο Mies και η Reich σχεδίασαν το Γερμανικό Περίπτερο για την έκθεση της Βαρκελώνης το 1929, ενώ το σπίτι στο Brno βρισκόταν ακόμη στο στάδιο του σχεδιασμού. Εγκαινιάστηκε στις 27 Μαΐου 1929 και κατεδαφίστηκε στις αρχές του 1930. Μια μόνιμη ανακατασκευή ανεγέρθηκε στον ίδιο χώρο μεταξύ 1983 και 1986.

Τα δύο κτίρια μοιράζονται μια γλώσσα. Στη Βαρκελώνη, ο χρυσός όνυχας, το πράσινο μάρμαρο και το χρωματισμένο γυαλί λειτουργούν μόνο ως διαχωριστικά χώρου, όπως κάνουν οι τοίχοι από όνυχα και έβενο στο Brno. Η καρέκλα Barcelona έκανε εκεί την πρώτη της εμφάνιση, και τη συναντάτε ξανά μπροστά από τον τοίχο από όνυχα εδώ.

Η διαφορά είναι ότι το Brno έπρεπε να λειτουργήσει ως οικογενειακή κατοικία. Το 1931 ο ιστορικός τέχνης Justus Bier ρώτησε αν κάποιος μπορούσε πραγματικά να ζήσει σε αυτό. Οι Tugendhat απάντησαν ότι ήταν απόλυτα ικανοποιημένοι με τα ευμετάβλητα δωμάτιά του.

Τι πρέπει να προσέξετε στην ξενάγηση;

Και οι δύο ξεναγήσεις καλύπτουν τον κύριο όροφο διαβίωσης. Σταθείτε πρώτα στην περιοχή καθισμάτων απέναντι από τον τοίχο από όνυχα, εκεί όπου βρίσκεται η κόκκινη πολυθρόνα ανάκλισης, για να δείτε ολόκληρη την πορεία των φλεβών. Στη συνέχεια, περπατήστε προς το γραφείο και τη βιβλιοθήκη πίσω από αυτόν για να δείτε την πέτρα και από τις δύο πλευρές. Στραφείτε προς τον γυάλινο τοίχο απέναντι: αυτά τα δύο τζάμια είναι εκείνα που βυθίζονται στο δάπεδο.

Παρατηρήστε προσεκτικά μια κολόνα. Η επένδυση από χρώμιο και το σταυροειδές προφίλ περνούν εύκολα απαρατήρητα με μια πρώτη ματιά. Στην περιοχή τραπεζαρίας, προσέξτε πώς η καμπύλη από έβενο πλαισιώνει το στρογγυλό τραπέζι και οδηγεί το βλέμμα σας στη βεράντα του κήπου.

Η Βασική ξενάγηση διαρκεί 60 λεπτά και καλύπτει τον όροφο των υπνοδωματίων, τον όροφο διαβίωσης, την κουζίνα, τον κήπο αν το επιτρέπει ο καιρός, και την έκθεση στον τεχνικό όροφο. Η Εκτεταμένη ξενάγηση διαρκεί 90 λεπτά και προσθέτει τον ίδιο τον τεχνικό όροφο, συμπεριλαμβανομένου του μηχανοστασίου που χαμηλώνει τα παράθυρα και του χώρου κλιματισμού. Οι ομάδες είναι το πολύ 16 άτομα. Οι δημόσιες ξεναγήσεις στα αγγλικά είναι Εκτεταμένες ξεναγήσεις, συνήθως στις 12:00 και στις 15:00, από Τρίτη έως Κυριακή. Οι Βασικές ξεναγήσεις γίνονται στα τσεχικά, με έντυπο αγγλικό κείμενο ή ηχητικό οδηγό τηλεφώνου σε 12 γλώσσες.

Η φωτογράφιση στο εσωτερικό απαιτεί ξεχωριστό εισιτήριο φωτογράφισης, που αγοράζεται στο γραφείο της βίλας. Νέες ημερομηνίες διατίθενται προς πώληση τις Κυριακές στις 18:00 ώρα Brno, περίπου 12 έως 13 εβδομάδες νωρίτερα, και οι ξεναγήσεις συχνά εξαντλούνται την ημέρα διάθεσης. Μπορείτε να κάνετε κράτηση μαζί μας για οποιαδήποτε ημερομηνία, συμπεριλαμβανομένων ημερομηνιών που δεν έχουν ακόμη ανακοινωθεί: καταχωρούμε την κράτησή σας τη στιγμή που ανοίγει η ημερομηνία σας και σας στέλνουμε με email το ηλεκτρονικό σας εισιτήριο μόλις εκδοθεί. Αν η ξενάγηση που επιλέξατε έχει εξαντληθεί, σας ενημερώνουμε και σας προσφέρουμε τις ξεναγήσεις που είναι ακόμη διαθέσιμες εκείνη την ημέρα.