Hoe werkt "less is more" binnen Villa Tugendhat?

Zei Mies van der Rohe werkelijk "less is more"?

Less is more" is het motto dat het vaakst met Mies van der Rohe wordt verbonden. Op zijn Wikipedia-pagina staat dat hij vaak wordt geassocieerd met zijn voorliefde voor de aforismen "less is more" en "God is in the details". Het Brno City Museum, dat de villa beheert, omschrijft "less is more" op zijn pagina over de architect als zijn uitspraak, tot uitdrukking gebracht in pure vormen en een zorgvuldige omgang met materiaal.

De uitspraak werd beroemd genoeg om een antwoord uit te lokken. In 1966 muntte de architect Robert Venturi "less is a bore" als tegenhanger. Mies zelf heeft nooit iets over de villa in Brno geschreven. Hij legde het idee liever uit in gesprekken met zijn opdrachtgevers.

Wat hij wél op schrift stelde, in 1924, was een korte regel voor huizen: een woning hoort alleen voor het wonen te dienen, en haar ligging, haar oriëntatie op de zon, haar plattegrond en haar materialen zijn wat haar vormt. Lees die zin, en loop dan de hoofdwoonverdieping binnen. Bijna alles wat u ziet, beantwoordt aan een van die vier punten.

Hoe bevrijdt het stalen skelet de woonverdieping?

De familie Tugendhat wilde eerst een bakstenen huis, zoals het huis dat Mies net voor Erich Wolf in Guben had voltooid. Brno had geen goede hardgebakken bakstenen en geen metselaars die ze konden verwerken. Mies koos daarom voor een stalen skelet met gewapend betonnen plafonds en bakstenen invulling, wat ook goed paste bij de steile helling boven het Lužánky-park.

De kolommen zijn slank en kruisvormig in doorsnede, gemaakt van Duits staal met geklonken hoekstukken. Binnen in de woonruimte zijn ze bekleed met verchroomd messing met een heldere glans. Op de terrassen is de bekleding messing met een bronskleurige patina.

Grete Tugendhat herinnerde zich later het eerste plan. Zij en Fritz zagen één enorme ruimte met een gebogen wand en een vrijstaande wand, en merkten toen kleine kruisjes op van ongeveer vijf meter van elkaar. Toen ze vroegen wat die waren, vertelde Mies kalm dat het de ijzeren steunen waren die de hele constructie droegen. Er was nog nooit een particulier huis op die manier gebouwd, zei ze, toch beviel het plan hen meteen.

Omdat de kolommen de last dragen, hoeft geen enkele binnenmuur dat te doen. Dat is de hele truc van de woonverdieping: ongeveer vijf meter tussen de steunen, en de kamers ontstaan door dingen te plaatsen, niet door muren te bouwen.

Hoe wordt de open woonruimte verdeeld zonder muren?

Het museum noemt de hoofdverdieping een "stromende" ruimte. Mies' student Philip Johnson en de historicus Sigfried Giedion lazen het op dezelfde manier: de stroming wordt slechts zachtjes gestuurd door de onyxwand en de gebogen Macassar ebbenhouten wand, in het ritme van de kolommen en de plaatsing van het meubilair.

Elk element markeert een zone. De zithoek ligt vóór de onyxwand. Daarachter bevond zich de studeerkamer met de bibliotheek, naast de wintertuin. De ebbenhouten halve cilinder omvat de eetruimte, en achter zijn curve lag een zithoek naast een melkglazen wand die van achteren kon worden verlicht.

Gordijnen deden de rest. Ze dichtdoen kon een aparte kamer afsluiten, en een wit fluwelen gordijn tussen de entree en de bibliotheek maakte van die hoek een intieme zithoek. Grete herinnerde zich dat het echtpaar alleen in de bibliotheek zat, terwijl ze met vrienden avonden doorbrachten voor de gloeiende glazen wand.

Waarvan is de onyxwand gemaakt, en waarom gloeit hij?

De wand is van honing- en gele steen met witte aderen, gewonnen in het Atlasgebergte in wat toen Frans-Marokko was. Geologisch gezien is het geen echte onyx maar aragoniet, een vorm van calciumcarbonaat.

Mies vond het blok in Hamburg, waar het opzij was gelegd voor twee grote vazen voor een luxe stoomschip. De verkoper had het al beloofd en wilde het niet laten gaan. Mies weigerde op te geven en kreeg het uiteindelijk. Daarna hield hij zelf toezicht op het snijden en plaatsen van de platen, zodat de aderen netjes op elkaar aansloten.

De verrassing kwam later. De steen bleek doorschijnend te zijn, en sommige aderen aan de achterkant glanzen rood wanneer de lage zon op de voorkant valt. Het museum zegt dat dit effect het sterkst is op zonnige winterdagen, en Grete schreef dat zelfs Mies er verrukt van was.

De wand overleefde ook alles om zich heen. Toen Sovjettroepen het huis in 1945 verlieten, trof een inspectie de hoofdwoonruimte vol gebroken glas aan. Alleen de onyxwand en de ingebouwde boekenkast waren nog over.

Op welke andere materialen stond Mies erop?

De gebogen eetkamerwand was fineer van Macassar-ebbenhout uit Celebes, donkerbruin met gele aderen. Mies koos het naar verluidt in Parijs, waar hij fineer vond dat lang genoeg was om van vloer tot plafond in één stuk te lopen. De wand was in 1940 verdwenen, en in 1981–1985 stond er een zebrahouten versie op zijn plaats. Originele stukken doken later op in een faculteitsgebouw in Brno dat de Gestapo vanaf 1942 gebruikte, waar ze als bekleding voor een kantinebar waren aangebracht. Ze keerden in de restauratie van 2010–2012 terug in de villa. De ebbenhouten bibliotheekkasten blijven in hun oorspronkelijke staat bewaard.

Onder de voeten hadden de woonruimte en de slaapkamers wit linoleum van Deutsche Linoleum-Werke. Mies wilde een vloer die als één massief oppervlak leest, wat parket niet doet. Grete gaf toe dat hij zeer gevoelig was voor vuil. De entreehal en de trappen gebruiken bijna witte Italiaanse travertijn uit Tivoli.

De deuren lopen van vloer tot plafond. Toen Fritz tegenwierp dat deskundigen zeiden dat zulke deuren zouden kromtrekken, antwoordde Mies: dan bouw ik niet. Grete vertelde dit verhaal in Brno in 1969: voor Mies waren de deuren een kernprincipe van het gebouw en niet ter discussie.

Tegenover de onyxwand en de eetruimte zakken twee van de grote ruiten met elektromotoren in de vloer, waardoor de kamer zich opent naar de tuin. Een luchtsysteem verwarmt, koelt en bevochtigt de ruimte, zodat geen radiatoren de wanden doorbreken. Grete zei dat de hele kamer al een half uur nadat het was ingeschakeld warm was.

Wat droeg Lilly Reich bij?

Lilly Reich was Mies's partner in work en leven vanaf 1925 totdat hij in 1938 naar de Verenigde Staten vertrok. Samen ontwikkelden zij het idee van "stromende" ruimte op de Weissenhof woningbouwtentoonstelling in Stuttgart en op een Berlijnse modestentoonstelling over zijde, beide in 1927. In 1929 was zij artistiek directeur van de Duitse inzending op de Wereldtentoonstelling van Barcelona.

In Brno stelt het museum dat zij volledig toezicht hield op de keuze van materialen en het kleurenschema van de textiel. Grete herinnerde zich dat Mies en Reich de kleurcombinaties ter plaatse verschillende keren testten.

De gordijnen tonen de zorg die eraan te pas kwam. Een zwart shantung zijden gordijn hing voor de wintertuin, afgestemd op een zwart fluwelen gordijn in de buurt en op zilvergrijs shantung tegen de achterwand. Een wit fluwelen gordijn sloot het bibliotheekhoekje af. Voor de onyxwand lag een handgeweven tapijt van licht natuurlijke wol, erachter een van bruine wol.

Twee andere stukken worden aan haar toegeschreven: de lage boekenkast achter het schrijfbureau in Fritz' kamer, een typische Reich-indeling, en de witte kast met donker glas in de woonruimte, waarvan het frame de staalconstructie van het huis weerspiegelt.

Welk meubilair werd voor het huis ontworpen?

Drie Tugendhat-armstoelen in zilvergrijze stof stonden voor de onyxwand, met drie Barcelona-armstoelen en een kruk in smaragdgroen leer, een glazen tafel en een witte bank. Een ligstoel in robijnrood fluweel zorgde voor het enige sterke kleuraccent.

Rond de ronde eettafel stonden Brno-stoelen van buisstaal bekleed met wit schapenvacht. Het tafelblad was zwart gepolijst perenhout. De enkele metalen poot had hetzelfde kruisvormige profiel als de zuilen en kon in de vloer worden neergelaten, en rails eronder lieten het blad in grootte verdubbelen.

De Tugendhat-stoel en de Brno-stoel zijn nog steeds in productie. De interieurs die u nu ziet, bevatten exacte replica's van het originele meubilair, gemaakt voor de restauratie van 2010–2012. Enkele originele stukken uit de jaren 1930 worden getoond in de permanente tentoonstelling op de technische verdieping.

Er waren geen schilderijen. Het enige kunstwerk was een vrouwelijk torso van Wilhelm Lehmbruck uit 1913, gekozen na gesprekken met Mies in plaats van een gepland beeld van Aristide Maillol.

Hoe verhoudt Villa Tugendhat zich tot het Barcelona Pavilion?

Mies en Reich ontwierpen het Duitse Pavilion voor de tentoonstelling van Barcelona in 1929 terwijl het huis in Brno nog op de tekentafel lag. Het opende op 27 mei 1929 en werd begin 1930 afgebroken. Een permanente reconstructie werd op dezelfde locatie gebouwd tussen 1983 en 1986.

De twee gebouwen delen een taal. In Barcelona fungeren gouden onyx, groen marmer en getint glas enkel als ruimteverdelers, zoals de onyx- en ebbenhouten wanden dat in Brno doen. De Barcelona-stoel verscheen daar voor het eerst, en u komt hem hier opnieuw tegen voor de onyxwand.

Het verschil is dat Brno als gezinswoning moest functioneren. In 1931 vroeg de kunsthistoricus Justus Bier zich af of iemand er werkelijk kon wonen. De Tugendhats antwoordden dat ze volledig tevreden waren met de veranderlijke kamers.

Waar moet u op letten tijdens de tour?

Beide tours bestrijken de hoofdwoonlaag. Ga eerst in het zitgedeelte staan tegenover de onyxwand, waar de rode ligstoel staat, om het volledige verloop van de aderen te zien. Loop dan door naar de studeerkamer en bibliotheek erachter om de steen van beide kanten te bekijken. Draai u om naar de glazen wand tegenover u: die twee panelen zijn de panelen die in de vloer zakken.

Kijk goed naar een zuil. De verchroomde bekleding en het kruisvormige profiel zijn op het eerste gezicht makkelijk te missen. Let in het eetgedeelte op hoe de ebbehouten bocht de ronde tafel omlijst en uw blik naar het tuinterras leidt.

De Basistour duurt 60 minuten en bestrijkt de slaapverdieping, de woonlaag, de keuken, de tuin als het weer het toelaat, en de tentoonstelling op de technische verdieping. De Uitgebreide tour duurt 90 minuten en voegt de technische verdieping zelf toe, inclusief de machineruimte die de ramen laat zakken en de ruimte voor airconditioning. Groepen bestaan uit maximaal 16 personen. Openbare Engelstalige tours zijn Uitgebreide tours, normaal om 12:00 en 15:00, van dinsdag tot zondag. Basistours worden in het Tsjechisch gegeven, met gedrukte Engelse tekst of een telefonische audiotour in 12 talen.

Voor foto's maken binnen is een apart fototicket nodig, te koop bij de balie van de villa. Nieuwe data gaan in de verkoop op zondagavond om 18:00 Brno-tijd, ongeveer 12 tot 13 weken vooruit, en tours zijn vaak op de openingsdag al uitverkocht. U kunt bij ons boeken voor elke datum, ook voor data die nog niet zijn vrijgegeven: wij plaatsen uw boeking op het moment dat uw datum opengaat en e-mailen uw e-ticket zodra het is afgegeven. Als uw gekozen tour volgeboekt is, laten wij het u weten en bieden wij de tours aan die die dag nog open zijn.