Jak „mniej znaczy więcej" działa we wnętrzu Villa Tugendhat?

Czy Mies van der Rohe naprawdę powiedział „less is more”?

„Less is more” to motto najczęściej kojarzone z Miesem van der Rohe. Jego strona w Wikipedii podaje, że często łączy się go z zamiłowaniem do aforyzmów „less is more” i „God is in the details”. Muzeum Miasta Brna, które prowadzi willę, na swojej stronie poświęconej architektowi opisuje „less is more” jako jego credo, wyrażone poprzez czyste formy i staranną pracę z materiałem.

Fraza stała się tak sławna, że prowokowała odpowiedzi. W 1966 roku architekt Robert Venturi ukuł „less is a bore” jako kontrę. Sam Mies nigdy nie napisał nic o brneńskiej willi. Ideę tę wyjaśniał w rozmowach ze swoimi klientami.

To, co rzeczywiście zapisał, w 1924 roku, była krótka reguła dotycząca domów: mieszkanie powinno służyć wyłącznie do mieszkania, a jego działka, orientacja względem słońca, plan i materiały są tym, co je tworzy. Przeczytaj to zdanie, a potem wejdź na główną kondygnację mieszkalną. Niemal wszystko, co widzisz, odpowiada na jeden z tych czterech punktów.

Jak stalowy szkielet uwalnia kondygnację mieszkalną?

Tugendhatowie początkowo chcieli domu murowanego, takiego jak ten, który Mies właśnie ukończył dla Ericha Wolfa w Guben. W Brnie nie było dobrej, mocno wypalanej cegły ani murarzy, którzy umieliby ją układać. Mies wybrał więc stalowy szkielet ze stropami żelbetowymi i wypełnieniem ceglanym, co odpowiadało także stromemu zboczu nad parkiem Lužánky.

Słupy są cienkie, o przekroju w kształcie krzyża, wykonane z niemieckiej stali z nitowanymi kątownikami. Wewnątrz części mieszkalnej są obłożone chromowanym mosiądzem o jasnym połysku. Na tarasach okładzina jest mosiężna, z brązowiejącą patyną.

Grete Tugendhat wspominała później pierwszy plan. Ona i Fritz zobaczyli jedną ogromną salę z zakrzywioną ścianą i ścianą wolnostojącą, a potem zauważyli małe krzyżyki w odległości około pięciu metrów od siebie. Gdy zapytali, czym są, Mies spokojnie powiedział, że to żelazne podpory utrzymujące całą konstrukcję. Żaden prywatny dom nie został tak zbudowany, mówiła, a jednak plan od razu im się spodobał.

Ponieważ to słupy przenoszą obciążenie, żadna ściana wewnętrzna nie musi tego robić. Na tym polega cała sztuczka kondygnacji mieszkalnej: około pięciu metrów między podporami, a pomieszczenia powstają przez ustawianie rzeczy, nie przez budowanie ścian.

Jak otwarta przestrzeń mieszkalna jest dzielona bez ścian?

Muzeum nazywa główną kondygnację przestrzenią „płynącą”. Uczeń Miesa, Philip Johnson, i historyk Sigfried Giedion czytali ją tak samo: przepływ jest tylko delikatnie kierowany przez ścianę onyksową i zakrzywioną ścianę z makassarskiego hebanu, w rytmie słupów i rozmieszczenia mebli.

Każdy element wyznacza strefę. Część wypoczynkowa znajduje się przed ścianą onyksową. Za nią była pracownia z biblioteką, obok ogrodu zimowego. Hebanowy półwalec otacza jadalnię, a za jego krzywizną znajdował się kącik do siedzenia przy ścianie z mlecznego szkła, którą można było podświetlić od tyłu.

Reszta należała do zasłon. Zasłonięcie ich pozwalało wydzielić osobne pomieszczenie, a biała aksamitna kurtyna między wejściem a biblioteką zamieniała ten kąt w kameralny zakątek do siedzenia. Grete wspominała, że sami siedzieli w bibliotece, a w towarzystwie przyjaciół spędzali wieczory przed świecącą ścianą ze szkła.

Z czego wykonana jest ściana onyksowa i dlaczego świeci?

Ściana to miodowo-żółty kamień z białymi żyłkami, wydobywany w Górach Atlasu, w ówczesnym Maroku Francuskim. Geologicznie nie jest to prawdziwy onyks, lecz aragonit, odmiana węglanu wapnia.

Mies znalazł ten blok w Hamburgu, gdzie odłożono go na dwa duże wazony dla luksusowego parowca. Sprzedawca obiecał go już komuś innemu i nie chciał się z nim rozstać. Mies nie ustąpił i w końcu go zdobył. Następnie sam nadzorował cięcie i układanie płyt, aby żyłki właściwie do siebie pasowały.

Niespodzianka przyszła później. Kamień okazał się przezroczysty, a niektóre żyłki na jego odwrocie świecą na czerwono, gdy niskie słońce pada na przednią stronę. Muzeum podaje, że efekt ten jest najsilniejszy w słoneczne zimowe dni, a Grete pisała, że zachwycił nawet Miesa.

Ściana przetrwała też wszystko wokół niej. Gdy w 1945 roku wojska radzieckie opuściły dom, inspekcja zastała główną część mieszkalną pełną potłuczonego szkła. Ocalały tylko ściana onyksowa i wbudowana biblioteczka.

Na jakich jeszcze materiałach Mies nalegał?

Zakrzywiona ściana jadalni była fornirem z hebanu makasarskiego z Celebes, ciemnobrązowym z żółtymi żyłkami. Mies wybrał go podobno w Paryżu, gdzie znalazł fornir wystarczająco długi, by biegł od podłogi do sufitu w jednym kawałku. Ściana zniknęła do 1940 roku, a w latach 1981–1985 na jej miejscu stała wersja z drewna zebrano. Oryginalne elementy odnalazły się później w budynku wydziału w Brnie, którego Gestapo używało od 1942 roku, gdzie zamontowano je jako okładzinę baru stołówki. Wróciły do willi podczas renowacji w latach 2010–2012. Hebanowe meble biblioteczne przetrwały w stanie oryginalnym.

Pod stopami część mieszkalna i sypialnie miały biały linoleum z Deutsche Linoleum-Werke. Mies chciał podłogę, która czyta się jako jedna lita powierzchnia, czego parkiet nie daje. Grete przyznawała, że był bardzo wrażliwy na brud. Hol wejściowy i schody wyłożono niemal białym włoskim trawertynem z Tivoli.

Drzwi biegną od podłogi do sufitu. Gdy Fritz zauważył, że według ekspertów takie drzwi się wypaczą, Mies odpowiedział: wtedy nie będę budował. Grete opowiedziała tę historię w Brnie w 1969 roku: dla Miesa drzwi były podstawową zasadą budynku i nie podlegały dyskusji.

Naprzeciw ściany onyksowej i jadalni dwie duże szyby opuszczają się w podłogę na silnikach elektrycznych, otwierając pokój na ogród. System powietrzny ogrzewa, chłodzi i nawilża wnętrze, dzięki czemu żadne grzejniki nie przerywają ścian. Grete mówiła, że cały pokój był ciepły już pół godziny po włączeniu.

Jaki był wkład Lilly Reich?

Lilly Reich była partnerką Miesa w pracy i życiu od 1925 roku aż do jego wyjazdu do Stanów Zjednoczonych w 1938 roku. Wspólnie rozwinęli ideę „płynnej" przestrzeni na wystawie osiedlowej Weissenhof w Stuttgarcie oraz na berlińskiej wystawie mody poświęconej jedwabiowi, obu w 1927 roku. W 1929 roku była dyrektorką artystyczną niemieckiego wkładu na Wystawę Światową w Barcelonie.

W Brnie muzeum podaje, że w pełni nadzorowała wybór materiałów i kolorystykę tkanin. Grete wspominała, że Mies i Reich kilkakrotnie testowali na miejscu zestawienia kolorów.

Zasłony pokazują, ile staranności w to włożono. Czarna jedwabna zasłona shantung wisiała przed ogrodem zimowym, dobrana do czarnej aksamitnej zasłony w pobliżu i do srebrnoszarego shantungu na tylnej ścianie. Biała aksamitna zasłona oddzielała kącik biblioteczny. Przed ścianą onyksową leżał ręcznie tkany dywan z jasnej naturalnej wełny, za nią dywan z brązowej wełny.

Jej autorstwu przypisuje się jeszcze dwa elementy: niską biblioteczkę za biurkiem w pokoju Fritza, typowy dla Reich układ, oraz białą szafkę z ciemnym przeszkleniem w strefie dziennej, której rama nawiązuje do stalowej konstrukcji domu.

Które meble zaprojektowano dla tego domu?

Przed ścianą onyksową stały trzy fotele Tugendhat w srebrnoszarej tkaninie, wraz z trzema fotelami Barcelona i podnóżkiem z szmaragdowozielonej skóry, szklanym stołem i białą ławą. Leżanka z rubinowoczerwonego aksamitu dawała jeden mocny akcent kolorystyczny.

Wokół okrągłego stołu jadalnianego stały krzesła Brno ze stalowych rur, tapicerowane białą owczą skórą. Blat był z czarnego polerowanego drewna gruszy. Jego pojedyncza metalowa noga miała ten sam profil w kształcie krzyża co kolumny i mogła być opuszczana w podłogę, a szyny pod spodem pozwalały podwoić rozmiar blatu.

Krzesło Tugendhat i krzesło Brno są produkowane do dziś. Wnętrza, które teraz widzisz, mieszczą dokładne repliki oryginalnych mebli, wykonane na potrzeby renowacji w latach 2010–2012. Niektóre oryginalne egzemplarze z lat 30. XX wieku prezentowane są na wystawie stałej na kondygnacji technicznej.

Nie było żadnych obrazów. Jedynym dziełem sztuki był żeński tors Wilhelma Lehmbrucka z 1913 roku, wybrany po rozmowach z Miesem w miejsce planowanego posągu Aristide'a Maillola.

Jak Villa Tugendhat łączy się z Pawilonem Barcelońskim?

Mies i Reich zaprojektowali Pawilon Niemiecki na wystawę w Barcelonie w 1929 roku, gdy dom w Brnie był jeszcze na desce kreślarskiej. Otwarto go 27 maja 1929 roku, a rozebrano na początku 1930 roku. Stała rekonstrukcja powstała w tym samym miejscu w latach 1983–1986.

Oba budynki łączy wspólny język. W Barcelonie złoty onyks, zielony marmur i barwione szkło pełnią wyłącznie funkcję dzielenia przestrzeni, tak jak ściany z onyksu i hebanu w Brnie. Krzesło Barcelona pojawiło się tam po raz pierwszy, a tutaj spotykasz je ponownie przed ścianą onyksową.

Różnica polega na tym, że Brno musiało służyć jako dom rodzinny. W 1931 roku historyk sztuki Justus Bier zapytał, czy ktokolwiek mógłby w nim naprawdę mieszkać. Tugendhatowie odpowiedzieli, że są w pełni zadowoleni z jego zmiennych wnętrz.

Na co warto zwrócić uwagę podczas zwiedzania?

Oba warianty zwiedzania obejmują główną kondygnację mieszkalną. Najpierw stań w strefie wypoczynkowej naprzeciwko ściany onyksowej, tam gdzie stoi czerwony fotel, aby zobaczyć pełny przebieg żyłek. Następnie przejdź do gabinetu i biblioteki za nią, aby zobaczyć kamień z obu stron. Odwróć się do przeciwległej szklanej ściany: to właśnie te dwie szyby opuszczają się w podłogę.

Przyjrzyj się uważnie kolumnie. Chromowane okładziny i krzyżowy profil łatwo przeoczyć na pierwszy rzut oka. W strefie jadalnej zwróć uwagę, jak hebanowy łuk oprawia okrągły stół i prowadzi wzrok ku ogrodowej tarasie.

Zwiedzanie Basic trwa 60 minut i obejmuje kondygnację sypialnianą, kondygnację mieszkalną, kuchnię, ogród jeśli pozwala na to pogoda, oraz wystawę na kondygnacji technicznej. Zwiedzanie Extended trwa 90 minut i dodaje samą kondygnację techniczną, w tym maszynownię, która opuszcza okna, oraz pomieszczenie klimatyzacji. Grupy liczą maksymalnie 16 osób. Publiczne zwiedzanie po angielsku to zwiedzanie Extended, zwykle o 12:00 i 15:00, od wtorku do niedzieli. Zwiedzanie Basic prowadzone jest po czesku, z drukowanym tekstem angielskim lub audioprzewodnikiem w telefonie w 12 językach.

Fotografowanie wnętrz wymaga osobnego biletu fotograficznego, kupowanego przy recepcji willi. Nowe terminy trafiają do sprzedaży w niedzielne wieczory o 18:00 czasu Brna, około 12 do 13 tygodni wcześniej, a zwiedzanie często wyprzedaje się w dniu otwarcia. Możesz zarezerwować u nas na dowolny termin, także na terminy jeszcze nieudostępnione: dokonujemy rezerwacji w momencie otwarcia Twojego terminu i wysyłamy e-bilet, gdy tylko zostanie wystawiony. Jeśli wybrane zwiedzanie zostało wyprzedane, informujemy Cię i proponujemy zwiedzanie wciąż dostępne tego dnia.