Wie waren de Tugendhats, en wat is er met hun villa gebeurd?

Wie waren Grete en Fritz Tugendhat?

Grete Löw-Beer werd geboren in 1903 en Fritz Tugendhat in 1895. Beiden kwamen uit Joods-Duitse families van industriëlen en handelaars die al generaties lang in Brno woonden. De Löw-Beers waren sinds de 17e eeuw in Moravië gevestigd. Hun wolweverijen in Brno en het nabijgelegen Svitávka behoorden tot de belangrijkste van de regio.

Grete brak haar economiestudie in Wenen af en trouwde in 1922 met de industrieel Hans Weiss. Het grootste deel van dat ongelukkige huwelijk bracht zij in Duitsland door, en het eindigde na zes jaar. In Duitsland maakte zij kennis met moderne kunst en architectuur. Zij bezocht vaak een huis dat Mies van der Rohe voor de kunsthandelaar Perls had gebouwd, en de Weissenhof-wijk in Stuttgart maakte diepe indruk op haar.

Fritz wilde aanvankelijk medicijnen studeren. Hij gaf meer om de technische kant van het textielweven en het ontwerp van goede stof dan om de verkoop ervan. Het echtpaar was mede-eigenaar van twee Brno-wolbedrijven, Feldhendler et Co. en Max Kohn, en handelde vooral in stof. Grete en Fritz kenden elkaar al bijna vanaf hun kindertijd. Zij trouwden kort na haar scheiding, en de tijdlijn van het museum plaatst het huwelijk in 1928.

Hoe kwam Mies van der Rohe ertoe een huis in Brno te bouwen?

Grete was de drijvende kracht achter de opdracht, met de volledige steun van Fritz. In haar eigen woorden: “Ik verlangde echt naar een modern, ruim huis met heldere en eenvoudige vormen.” Fritz daarentegen gruwde van de kamers vol voorwerpen en stoffen waarin hij was opgegroeid. De kennismaking met Mies kwam waarschijnlijk via de kunsthistoricus Eduard Fuchs, die in het Perls-huis woonde, of via Lilly Reich, die Fuchs daar vaak bezocht.

Mies kwam in september 1928 naar Brno. Het perceel, hoog op de helling van de villawijk Černá Pole met een weids uitzicht over de oude stad, overtuigde hem om toe te zeggen. Het was het bovenste deel van de tuin van de Löw-Beer-villa, die Alfred Löw-Beer in 1913 had gekocht. Alfred gaf het land in maart 1929 aan Grete en betaalde de bouw. Grete vroeg in april 1929 een bouwvergunning aan, die in oktober werd verleend.

Mies was onder de indruk van het bouwniveau in Brno en gaf het werk aan een lokale aannemer, het bedrijf van Artur en Mořic Eisler. Zij begonnen in de zomer van 1929 en waren na veertien maanden klaar. Mies koos een stalen skelet voor het huis, deels vanwege de steile helling. Op de eerste tekening zagen de Tugendhats kleine kruisjes, ongeveer vijf meter uit elkaar. Mies legde kalm uit dat dit de ijzeren steunen waren die de hele constructie droegen. Grete herinnerde zich dat er nooit eerder een particulier huis op die manier was gebouwd.

Hoe zag het gezinsleven in de villa eruit?

Het gezin trok in december 1930 in het voltooide huis. Ze woonden er met drie kinderen: Hana, de dochter van Grete uit haar eerste huwelijk, en de zoons Ernst en Herbert. Een gouvernante uit Berlijn, Irene Kalkofen, voegde zich in februari 1931 bij het huishouden. Grete vatte hun gevoel later in één zin samen: “Vanaf het eerste moment hielden we echt van het huis.”

Grete beschreef twee manieren om de grote hoofdruimte te gebruiken. Als ze alleen waren, zaten het echtpaar in de bibliotheek achter de onyxwand. Met vrienden brachten ze avonden door voor de melkglaswand, die van achteren met een zacht licht werd verlicht. In het voorjaar en de zomer leefden de kinderen op het terras. Ze hadden een kuip om in te spetteren en een zandbak in de schaduw, en ze reden op skates en speelgoedauto's van het ene uiteinde naar het andere. In de winter konden ze over de weideachtige tuin naar het huis van hun grootouders ernaast sleeën.

De Tugendhats leidden geen druk sociaal leven, maar eens per jaar hielden ze in de villa een bridgetoernooi voor maximaal 100 genodigden. De opbrengst ging naar de Liga voor de Rechten van de Mens. Vanaf 1933, nadat Hitler in Duitsland aan de macht was gekomen, werkte Grete voor de Liga, die politieke vluchtelingen uit Duitsland geld en praktische hulp bood.

In 1931 publiceerde het tijdschrift Die Form een artikel over het huis van de hand van uitgever Walter Riezler. De kunsthistoricus Justus Bier antwoordde met een puntige vraag: kun je in de Villa Tugendhat wonen? De Tugendhats reageerden in druk, naast een tekst van de architect Ludwig Hilberseimer. Ze verwierpen het idee dat zo'n grootse ruimte alleen ceremonieel, representatief wonen toestond, en zeiden dat ze volledig tevreden waren met hoe flexibel die was. Fritz, een enthousiast amateurfotograaf, liet het bewijs na: familiefoto's van een rustig, gewoon huiselijk leven.

Waarom verlieten de Tugendhats Brno in 1938?

Via hun contacten in Duitsland wisten de Tugendhats wat eraan kwam. De geschiedenis van het museum zegt dat blijven in Brno voor het hele gezin de zekere dood zou hebben betekend. In mei 1938 vertrokken Grete en de kinderen naar St Gallen in Zwitserland.

Fritz bleef nog korte tijd achter met de gouvernante, Irene Kalkofen, om persoonlijke bezittingen en wat meubels voor verzending in te pakken. Kalkofen vertrok begin juli 1938 naar Engeland, en ze kwam in 1995 terug om de villa te zien. De chauffeur van het gezin, Gustav Lössl, bleef tot begin september 1941 in het huis wonen.

In januari 1941 verhuisde het gezin opnieuw, ditmaal naar Venezuela. In Caracas werden nog twee dochters geboren, Ruth en Daniela. Na de oorlog keerden de Tugendhats terug naar Zwitserland, maar ze woonden nooit meer in de villa. Fritz stierf in 1958.

Wat gebeurde er met de villa tijdens de oorlog?

De Gestapo nam het huis begin oktober 1939 over, en vanaf januari 1942 was het eigendom van nazi-Duitsland. Een Duitse soldaat die er in het najaar van 1940 verbleef, meldde dat de gebogen wand van Macassar-ebbenhout en het grootste deel van het meubilair al verdwenen waren. Delen van de originele houten wandbetimmering doken decennia later op bij de Masaryk-universiteit, in een gebouw dat de Gestapo als haar Brno-hoofdkwartier had gebruikt.

In de jaren 1940 gebruikte Walter Messerschmidt, directeur van de Klöckner-fabrieken in Brno, de villa als zijn woning en kantoor en verbouwde haar ingrijpend. Hij liet de melkglazen wand in de straatgevel dichtmetselen, net als de ingang vanaf het bovenste terras. Hij verhoogde de schoorsteen en bracht binnen nieuwe scheidingswanden aan.

In april 1945, toen het Sovjetleger Brno innam, richtte een cavalerieregiment onder maarschalk Malinovski ernstige schade aan. Een buurvrouw, Vlasta Hvozdecká, herinnerde zich dat ruiters ongeveer zes meter tuinhek neerhaalden. Ze vertelde dat ze de grote woonkamers in een stal voor hun paarden veranderden. Wat er aan meubilair over was, werd als brandhout verbrand, hoeven verwoestten het linoleum en drukgolven van het bombardement braken de glazen wanden.

Een schriftelijk verslag dat aan het einde van de oorlog werd opgemaakt, vermeldt gebroken ruiten, glas en mest in de hele grote woonruimte. Alleen de onyxwand en de ingebouwde boekenkast hadden daar de oorlog overleefd. De motoren voor het luchtverversingssysteem en voor het laten zakken van de ramen ontbraken, en de boiler was beschadigd. De ramen werden daarna voorlopig beglaasd.

Wie gebruikte de villa tussen 1945 en 1980?

Van augustus 1945 tot juni 1950 was in het huis de particuliere dans- en lichamelijke opvoedingsschool van Karla Hladká gevestigd, die aan het conservatorium van Brno doceerde. In oktober 1950 nam de Tsjechoslowaakse staat het eigendom over. De villa werd toen een revalidatiecentrum voor kinderen met rugproblemen, onderdeel van het nabijgelegen kinderziekenhuis, tot het einde van de jaren 1960.

Pogingen om het huis te redden begonnen in het begin van de jaren 1960, onder leiding van de Brno-architect František Kalivoda. De eerste stap kwam in december 1963, toen Villa Tugendhat als cultureel monument werd aangewezen. Kalivoda nodigde Grete, die toen in St. Gallen woonde, uit naar Brno. Ze kwam in november 1967, haar eerste bezoek in 29 jaar. Daarna schreef ze dat de kliniek schoon en goed onderhouden was, maar dat de verbouwingen zo slecht waren dat niemand zich het oorspronkelijke huis nog kon voorstellen.

Op 17 januari 1969 hield Grete een lezing in het Tsjechisch in het Huis van de Kunsten in Brno, tijdens een tentoonstelling over Mies' werk. Ze beschreef hoe het huis werd gebouwd en hoe het echtpaar met de architect samenwerkte. Een verhaal dat ze vertelde: toen Fritz bezwaar maakte tegen deuren die van vloer tot plafond liepen, antwoordde Mies dat hij in dat geval niet zou bouwen. Haar lezing blijft een unieke bron voor historici van het huis.

De hoop op een volledige restauratie vervaagde na de bezetting van Tsjechoslowakije in 1968. Mies stierf in augustus 1969, Grete in december 1970 en Kalivoda in mei 1971. In 1980 ging de villa van de staat over naar de stad Brno.

Hoe werd de villa een museum en een Werelderfgoedlocatie?

De eerste volledige renovatie liep van 1981 tot 1985. De stad wilde de villa gebruiken om Brno te promoten en er af en toe gasten onder te brengen, niet voor het publiek. De grote ruiten werden vervangen door twee glasplaten die in het midden aan elkaar waren verbonden, het originele linoleum maakte plaats voor lokaal vervaardigd PVC, en het laatst overgebleven originele raam tegenover de onyxwand werd verwijderd omdat het niet bij de nieuwe beglazing paste.

Op 26 augustus 1992 speelde het huis een rol in een grotere geschiedenis. Václav Klaus en Vladimír Mečiar ontmoetten elkaar daar om het document te ondertekenen dat Tsjecho-Slowakije verdeelde in Tsjechië en Slowakije. In 1994 opende de villa haar deuren voor het publiek als een museum dat door de stad wordt beheerd. In 2001 werd ze ingeschreven op de UNESCO Werelderfgoedlijst, en ze is nog steeds het enige voorbeeld van moderne architectuur in Tsjechië op die lijst.

Het onderzoek van 2003 tot 2005 stond onder leiding van professor Ivo Hammer, de echtgenoot van Daniela Hammer-Tugendhat. De tweede restauratie liep van februari 2010 tot februari 2012, en de villa heropende in maart 2012. Het huis en de tuin kregen hun aanzicht terug zoals bij de voltooiing in 1930, en de kamers werden ingericht met exacte replica's van de originele stukken.

Waar kunt u het verhaal van de familie zien wanneer u op bezoek gaat?

Het museum vertelt dit verhaal nu in het huis zelf. Toen de technische apparatuur in de kelder werd gerestaureerd, kreeg diezelfde verdieping een tentoonstelling over de architect, de eigenaars en het leven van het gezin in de villa tot 1938. De Basistour (60 minuten) omvat de slaapverdieping met het bovenste terras, de hoofdwoonverdieping met de onyxwand en het eetgedeelte, de tuin als het weer het toelaat, en deze tentoonstelling.

De Uitgebreide tour (90 minuten) voegt de technische verdieping zelf toe, met de meest persoonlijke ruimtes van het huis: de fotodoka van Fritz Tugendhat, de bontjaskluis of "mottenkamer", de wasruimte, de stookruimte, de airconditioningmachines en de machinere kamer die de twee grote ramen in de vloer laat zakken. Groepen bestaan uit maximaal 16 personen. De openbare Engelstalige tours zijn Uitgebreide tours, normaal om 12:00 en 15:00, van dinsdag tot zondag. Basistours worden in het Tsjechisch gegeven, met een gedrukte Engelse tekst of een telefonische audiogids in 12 talen.

Plaatsen zijn schaars. Nieuwe data gaan in wekelijkse batches in verkoop op zondagavond om 18:00 uur Brno-tijd, ongeveer 12 tot 13 weken vooruit, en het museum waarschuwt dat tours op de openingsdag binnen enkele ogenblikken kunnen uitverkocht raken. Op 14 oktober 2026 was elke Basistour en Uitgebreide tour volgeboekt. U kunt bij ons boeken voor elke datum, ook voor data die nog niet zijn vrijgegeven. Wij plaatsen uw boeking op het moment dat uw datum opengaat en e-mailen u het e-ticket zodra het is uitgegeven. Als uw gekozen tour volgeboekt is, laten we het u weten en bieden we de tours aan die die dag nog open zijn.