Kim byli Tugendhatowie i co stało się z ich willą?

Kim byli Grete i Fritz Tugendhatowie?

Grete Löw-Beer urodziła się w 1903 roku, a Fritz Tugendhat w 1895 roku. Oboje pochodzili z żydowskich niemieckich rodzin przemysłowców i kupców, którzy mieszkali w Brnie od kilku pokoleń. Löw-Beerowie osiedlili się na Morawach w XVII wieku. Ich fabryki wełny w Brnie i pobliskiej Svitávce należały do najważniejszych w regionie.

Grete przerwała studia ekonomiczne w Wiedniu i w 1922 roku poślubiła przemysłowca Hansa Weissa. Większość tego nieszczęśliwego małżeństwa spędziła w Niemczech, a zakończyło się ono po sześciu latach. W Niemczech zapoznała się ze sztuką nowoczesną i architekturą. Często odwiedzała dom, który Mies van der Rohe zbudował dla marszanda Perlsa, a osiedle Weissenhof w Stuttgarcie wywarło na niej głębokie wrażenie.

Fritz początkowo chciał studiować medycynę. Bardziej niż sprzedażą interesował się techniczną stroną produkcji tekstylnej i projektowaniem dobrej tkaniny. Małżonkowie byli współwłaścicielami dwóch brneńskich firm wełnianych, Feldhendler et Co. i Max Kohn, i handlowali głównie tkaninami. Grete i Fritz znali się niemal od dzieciństwa. Pobrali się wkrótce po jej rozwodzie, a kalendarium muzeum umieszcza ślub w 1928 roku.

Jak doszło do tego, że Mies van der Rohe zbudował dom w Brnie?

Grete była siłą napędową tego zlecenia, przy pełnym wsparciu Fritza. Jej własnymi słowami: „Naprawdę pragnęłam nowoczesnego, przestronnego domu o czystych i prostych kształtach”. Fritz ze swej strony nie znosił pokoi zatłoczonych przedmiotami i tkaninami, wśród których dorastał. Wprowadzenie do Miesa prawdopodobnie nastąpiło przez historyka sztuki Eduarda Fuchsa, który mieszkał w domu Perlsów, albo przez Lilly Reich, która często odwiedzała tam Fuchsa.

Mies przybył do Brna we wrześniu 1928 roku. Działka, położona wysoko na zboczu dzielnicy willowej Černá Pole, z szerokim widokiem na stare miasto, przekonała go do przyjęcia zlecenia. Była to górna część ogrodu willi Löw-Beerów, którą Alfred Löw-Beer kupił w 1913 roku. Alfred podarował ziemię Grete w marcu 1929 roku i zapłacił za budowę. Grete złożyła wniosek o pozwolenie na budowę w kwietniu 1929 roku, a zostało ono wydane w październiku tego samego roku.

Mies był pod wrażeniem standardu budownictwa w Brnie i powierzył prace miejscowemu wykonawcy, firmie Artura i Mořica Eislerów. Rozpoczęli latem 1929 roku i ukończyli budowę w czternaście miesięcy. Mies wybrał dla domu stalowy szkielet, częściowo ze względu na strome zbocze. Na pierwszym planie Tugendhatowie zobaczyli małe krzyżyki rozstawione co około pięć metrów. Mies spokojnie wyjaśnił, że są to żelazne podpory dźwigające całą konstrukcję. Grete wspominała, że żaden prywatny dom nie został wcześniej zbudowany w ten sposób.

Jak wyglądało życie rodzinne w willi?

Rodzina wprowadziła się do ukończonego domu w grudniu 1930 roku. Mieszkali tam z trójką dzieci: Haną, córką Grete z pierwszego małżeństwa, oraz synami Ernstem i Herbertem. Guwernantka z Berlina, Irene Kalkofen, dołączyła do gospodarstwa w lutym 1931 roku. Grete później ujęła ich uczucia w jednym zdaniu: „Od pierwszej chwili naprawdę pokochaliśmy ten dom”.

Grete opisywała dwa sposoby korzystania z wielkiego głównego pomieszczenia. W zaciszu rodzinnym małżonkowie siadywali w bibliotece za onyksową ścianą. W towarzystwie przyjaciół spędzali wieczory przed ścianą z mlecznego szkła, podświetloną od tyłu łagodnym światłem. Wiosną i latem dzieci żyły na tarasie. Miały basenik do pluskania się i piaskownicę w cieniu, a na wrotkach i zabawkowych samochodzikach jeździły z jednego końca na drugi. Zimą mogły zjeżdżać na sankach przez łąkę ogrodową do domu dziadków obok.

Tugendhatowie nie prowadzili intensywnego życia towarzyskiego, ale raz w roku organizowali w willi turniej brydżowy dla nawet 100 zaproszonych gości. Dochód przeznaczano na Ligę Praw Człowieka. Od 1933 roku, po objęciu władzy przez Hitlera w Niemczech, Grete pracowała na rzecz Ligi, która udzielała pomocy finansowej i praktycznej uchodźcom politycznym z Niemiec.

W 1931 roku czasopismo Die Form opublikowało artykuł o domu autorstwa jego wydawcy, Waltera Riezlera. Historyk sztuki Justus Bier odpowiedział prowokacyjnym pytaniem: czy można mieszkać w willi Tugendhat? Tugendhatowie odpowiedzieli drukiem, obok tekstu architekta Ludwiga Hilberseimera. Odrzucili pogląd, że tak wielka przestrzeń pozwala jedynie na ceremonialne, reprezentacyjne życie, i stwierdzili, że są w pełni zadowoleni z jej elastyczności. Fritz, zapalony fotograf amator, pozostawił dowód: rodzinne zdjęcia spokojnego, zwyczajnego życia domowego.

Dlaczego Tugendhatowie opuścili Brno w 1938 roku?

Dzięki swoim kontaktom w Niemczech Tugendhatowie wiedzieli, co nadchodzi. Historia muzeum podaje, że pozostanie w Brnie oznaczałoby pewną śmierć dla całej rodziny. W maju 1938 roku Grete z dziećmi wyjechała do St Gallen w Szwajcarii.

Fritz pozostał jeszcze przez krótki czas z guwernantką, Irene Kalkofen, aby spakować rzeczy osobiste i część mebli do wysyłki. Kalkofen wyjechała do Anglii na początku lipca 1938 roku i wróciła, aby zobaczyć willę w 1995 roku. Szofer rodziny, Gustav Lössl, pozostał w domu do początku września 1941 roku.

W styczniu 1941 roku rodzina przeniosła się ponownie, tym razem do Wenezueli. W Caracas urodziły się jeszcze dwie córki, Ruth i Daniela. Po wojnie Tugendhatowie wrócili do Szwajcarii, ale nigdy więcej nie zamieszkali w willi. Fritz zmarł w 1958 roku.

Co stało się z willą podczas wojny?

Na początku października 1939 roku dom przejęło Gestapo, a od stycznia 1942 roku był własnością nazistowskich Niemiec. Niemiecki żołnierz, który zatrzymał się tam jesienią 1940 roku, relacjonował, że zakrzywiona ściana z hebanu makasarskiego i większość mebli już zniknęły. Fragmenty oryginalnego drewnianego boazerii odnalazły się dziesięciolecia później na Uniwersytecie Masaryka, w budynku, którego Gestapo używało jako swojej brneńskiej siedziby.

W latach czterdziestych XX wieku Walter Messerschmidt, dyrektor zakładów Klöckner w Brnie, używał willi jako swojego mieszkania i biura i gruntownie ją przebudował. Kazał zamurować ścianę z mlecznego szkła na fasadzie od strony ulicy, a także wejście z górnego tarasu. Podniósł komin i dodał nowe ścianki działowe wewnątrz.

W kwietniu 1945 roku, gdy Armia Radziecka zajmowała Brno, pułk kawalerii pod dowództwem marszałka Malinowskiego wyrządził poważne szkody. Sąsiadka, Vlasta Hvozdecká, wspominała jeźdźców, którzy zrywali około sześciu metrów ogrodzenia. Opowiadała, że zamienili reprezentacyjne salony w stajnię dla swoich koni. Meble, które pozostały, spalono jako drewno na opał, kopyta zniszczyły linoleum, a fale uderzeniowe od bombardowania potłukły szklane ściany.

Pisemny raport sporządzony pod koniec wojny odnotowuje potłuczone szyby, szkło i obornik w całej głównej części mieszkalnej. Przetrwały tam jedynie ściana onyksowa i wbudowana biblioteczka. Silniki do systemu wentylacyjnego i do opuszczania okien zaginęły, a kocioł został uszkodzony. Okna oszklono wówczas tymczasowo.

Kto używał willi w latach 1945–1980?

Od sierpnia 1945 do czerwca 1950 roku w domu mieściła się prywatna szkoła tańca i wychowania fizycznego Karli Hladkiej, która uczyła w brneńskim konserwatorium. W październiku 1950 roku własność przejęło państwo czechosłowackie. Willa stała się wtedy ośrodkiem rehabilitacji dla dzieci z problemami kręgosłupa, częścią pobliskiego szpitala dziecięcego, aż do końca lat sześćdziesiątych.

Starania o uratowanie domu rozpoczęły się na początku lat sześćdziesiątych, z inicjatywy brneńskiego architekta Františka Kalivody. Pierwszy krok nastąpił w grudniu 1963 roku, gdy Willa Tugendhat została wpisana jako zabytek kultury. Kalivoda zaprosił Grete, mieszkającą wówczas w St Gallen, do Brna. Przyjechała w listopadzie 1967 roku, po raz pierwszy od 29 lat. Później napisała, że klinika była czysta i zadbana, ale przebudowy były tak złe, że nikt nie potrafił wyobrazić sobie oryginalnego domu.

17 stycznia 1969 roku Grete wygłosiła po czesku prelekcję w Domu Sztuki w Brnie, podczas wystawy poświęconej twórczości Miesa. Opisała, jak budowano dom i jak małżonkowie pracowali z architektem. Jedna z opowieści, które przytoczyła: gdy Fritz sprzeciwił się drzwiom sięgającym od podłogi do sufitu, Mies odpowiedział, że w takim razie nie będzie budował. Jej prelekcja pozostaje unikalnym źródłem dla historyków tego domu.

Nadzieje na pełną renowację osłabły po okupacji Czechosłowacji w 1968 roku. Mies zmarł w sierpniu 1969 roku, Grete w grudniu 1970 roku, a Kalivoda w maju 1971 roku. W 1980 roku willa przeszła z rąk państwa na własność miasta Brna.

Jak willa stała się muzeum i obiektem światowego dziedzictwa?

Pierwsza pełna renowacja trwała od 1981 do 1985 roku. Miasto chciało ją wykorzystać do promocji Brna i na okazjonalne pobyty gości, a nie do udostępnienia publiczności. Wielkie szyby zastąpiono dwiema taflami szkła połączonymi pośrodku, oryginalne linoleum ustąpiło miejsca lokalnie produkowanemu PVC, a ostatnie zachowane oryginalne okno naprzeciw ściany onyksowej zostało usunięte, ponieważ nie pasowało do nowego oszklenia.

26 sierpnia 1992 roku willa odegrała rolę w większej historii. Václav Klaus i Vladimír Mečiar spotkali się w niej, aby podpisać dokument dzielący Czechosłowację na Czechy i Słowację. W 1994 roku willa została udostępniona publiczności jako muzeum prowadzone przez miasto. W 2001 roku została wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO i nadal jest jedynym przykładem nowoczesnej architektury w Czechach na tej liście.

Badania w latach 2003–2005 nadzorował profesor Ivo Hammer, mąż Danieli Hammer-Tugendhat. Druga renowacja trwała od lutego 2010 do lutego 2012 roku, a willa została ponownie otwarta w marcu 2012 roku. Dom i ogród przywrócono do wyglądu z chwili ukończenia w 1930 roku, a wnętrza umeblowano wiernymi replikami oryginalnych mebli.

Gdzie podczas zwiedzania można poznać historię rodziny?

Muzeum opowiada tę historię wewnątrz domu. Gdy w piwnicy odrestaurowano urządzenia techniczne, na tej samej kondygnacji powstała ekspozycja poświęcona architektowi, właścicielom i życiu rodziny w willi do 1938 roku. Zwiedzanie podstawowe (60 minut) obejmuje piętro sypialne z górnym tarasem, główną kondygnację mieszkalną z onyksową ścianą i jadalnią, ogród – jeśli pozwala na to pogoda – oraz tę ekspozycję.

Zwiedzanie rozszerzone (90 minut) obejmuje także samą kondygnację techniczną, w której znajdują się najbardziej prywatne pomieszczenia domu: ciemnia fotograficzna Fritza Tugendhata, sejf na futra, czyli „pokój na mole”, pralnia, kotłownia, maszynownia klimatyzacji oraz maszynownia opuszczająca dwa duże okna w podłogę. Grupy liczą maksymalnie 16 osób. Publiczne zwiedzanie w języku angielskim to zwiedzanie rozszerzone, zwykle o 12:00 i 15:00, od wtorku do niedzieli. Zwiedzanie podstawowe odbywa się w języku czeskim, z wydrukowanym tekstem angielskim lub audioprzewodnikiem telefonicznym w 12 językach.

Miejsca są ograniczone. Nowe terminy trafiają do sprzedaży w cotygodniowych partiach w niedzielne wieczory o 18:00 czasu brneńskiego, około 12–13 tygodni wcześniej, a muzeum ostrzega, że zwiedzanie może wyprzedać się w kilka chwil w dniu otwarcia sprzedaży. 14 października 2026 roku wszystkie terminy zwiedzania podstawowego i rozszerzonego były zajęte. Możesz zarezerwować u nas na dowolny termin, także na terminy jeszcze nieudostępnione. Rezerwację składamy w momencie otwarcia wybranego terminu i wysyłamy e-bilet na e-mail, gdy tylko zostanie wystawiony. Jeśli wybrane zwiedzanie zostało już wyprzedane, informujemy o tym i proponujemy zwiedzanie, które jest jeszcze dostępne tego dnia.